Editör Kuralları

Kitap özeti yazmak, kitap tanıtmaktan çok daha zor bir iştir. Bir özetin işe yaraması için üç şeyin aynı anda doğru olması gerekir: doğru olmalı, telif sınırının içinde kalmalı ve okunmaya değer olmalıdır. Üçünden biri eksikse özet işlevini yerine getirmez.

Bu sayfa, sitedeki her kitap özetinde uyguladığımız kuralları açıkça yazılmış hâle getirir. Kuralların amacı editörü sınırlamak değil, kararların keyfî olmasını engellemektir: aynı ölçüt her kitap için aynı şekilde uygulanır. Editörlerimizden biri bu sayfadaki kurallara aykırı bir içerik ürettiğinde bu, açıkça bir hatadır.

Sitede bir kitabın özeti ancak kitabın metni okunduktan sonra yazılır. Bu, kural değil ön koşuldur. Süreç şöyledir:

1. Kaynak edinimi. Kitap, okuma hakkı olan bir kaynaktan temin edilir. Telif hukuku gereği satın alınmış ya da yasal erişimi olan kopyalar kullanılır; paylaşılan, korsan ya da taranmış kopyalar kullanılmaz.
2. Okuma notları. Editör, kitabı okurken olay örgüsünün sırasını, karakter listesini, temalarını ve künye bilgilerini ayrı notlar hâlinde çıkarır. Bu notlar taslak metnin tek dayanağıdır.
3. Taslak yazımı. Taslak, notlardan hareketle yazılır. Taslak aşamasında model yardımı kullanılabilir.
4. Karşılaştırmalı denetim. Taslak metin, kaynak metinle birlikte tekrar okunur. Bu aşamada künye bilgileri, olay örgüsü sırası ve yorum bölümleri tek tek doğrulanır.
5. Onay. Denetimden geçmeyen taslak yayımlanmaz.

Özet, başka bir kaynaktan (başka bir özet sitesinden, tanıtım metninden, tanınmış eleştiriden) alınan bir metin üzerine yazılamaz. Böyle bir metin, kaynak olarak kullanılır ve doğrulanır; ancak özet metni kendiliğinden yazılır.

Her kitap özeti aynı bölüm başlıklarıyla hazırlanır. Bu, okur ne bekleyeceğini bilmesini sağlar ve editörün bazı bölümleri atlamasını engeller.

Bu şablon, sitede bir özetin taşıdığı alanlarla birebir örtüşür. Bir bölüm yazılamıyorsa (örneğin çeviri yoktur) boş bırakılır; başka bölümün içine karıştırılmaz.

Künye, özetin en çok denetlenen bölümüdür. Çünkü bir özet ne kadar iyi yazılmış olursa olsun yanlış bir yayın yılı ya da eksik bir çevirmen adı okurun güvenini sarsar.

• Yazar adı yayınevinin künyesinden alınır; kısaltma veya uyarlama kullanılmaz.
• Çevirmen adı künyede varsa mutlaka yazılır. Çeviri yoksa alan boş bırakılır, eski bir çevirmenin adı taşınmaz.
• Yayın yılı ile ilk basım yılı farklıdır ve ayrı alanlarda tutulur. Türkçe çevirinin yayın yılı ilk basım yılı değildir.
• Sayfa sayısı özetlenen basıma aittir. Farklı basımların sayfa sayıları değişebilir; hangi basımdan alındığı belirtilir.
• ISBN 10 ve 13 haneli olarak ayrı alanlarda tutulur. Yanlış ISBN girilmez; ISBN olmayan eserlerde alan boş bırakılır.
• Dil eserin asıl dilidir; çeviri dili değil.
• Kategori tek bir kategoriye zorlanmaz; eserin doğru biçimde birden çok kategoriye yerleşmesi gereken durumlar vardır.

Künyede hiçbir alan tahmin edilmez. Doğrulanamayan alan boş bırakılır ve bu durum editör notuna yazılır.

Konu özeti, eserin olaylarını anlatır; değerlendirmez. Kurallar şunlardır:

• Zaman sırası korunur. Olaylar eserde geçtiği sırayla anlatılır. Okuru şaşırtmak için sıra değiştirilmez.
• Her ana olay yer alır, ama yan olayların tamamı yer almaz. Bir bölümde geçen ayrıntı, sonraki bölümleri etkiliyorsa özetlenir.
• Kişi adları kaynaktaki biçimiyle yazılır. Farklı çevirilerde adlar değişebilir; özetlenen basımın adı esas alınır ve gerekirse editör notunda belirtilir.
• Sonuç gizlenmez. Özetin sonunda eserin nereye var olduğu açıkça yazılır. Kısa özet (sayfa açılışında görünen bölüm) bunun istisnasıdır: o bölüm sonucu söylemez.
• Anlam yüklemez. “Bu sahnede yazarın ironi kullandığı görülüyor” gibi yorumlar, değerlendirme bölümüne taşınır.
• Tekrardan kaçınılır. Aynı olay, farklı cümlelerle ikinci kez anlatılmaz.

Bir karakterin ya da grubun motivasyonu eserde açıkça belirtilmiyorsa bu yorum ayrı bir cümleyle “kitapta şöyle açıklanıyor” biçiminde verilmez; karakter bölümünde de bu yorum yapılmaz.

Karakterler ve temalar bölümleri, özetin okura kattığı yeni şeydir. Bu iki bölümde iki hata sık yapılır:

Karakterlerde sık yapılan hata

Karakterin niyetini, motivasyonunu ya da duygularını eserde yazılmayan bilgiye dayanarak doldurmak. Editör, bir karakterin ne istediğini yalnızca davranışlarından çıkarabilir; bu çıkarım kesin gerçek gibi yazılmaz.

Doğru: “Can, evden ayrılmak için iki yıl boyunca para biriktirir.”

Yanlış: “Can, ailesinden bağımsız olmak istiyordu.”

Temalarda sık yapılan hata

Temaları, okur “isterek” bulabileceği izleklerden seçmek yerine edebiyat terminolojisini tekrarlamak. Tema listesi, kitabın ne üzerine yazıldığının kendiliğinden anlaşılacağı gibi yazılmaz.

Doğru: “Yalnızlık — kentin kalabalığında bile kimsenin görünmediği insanlar.”

Yanlış: “Bireysel özgürlük, varoluşsal yalnızlık, modernist kimlik çatışması, toplumsal yabancılaşma.”

Temalar yazılırken eserde gerçekten karşılığı olan izlekler seçilir ve her temanın bir cümleyle nerede göründüğü belirtilir.

Özetin en sık gelen şikâyeti, gereğinden fazla spoiler içermesidir. Bu nedenle spoiler işaretlemesi bir formalite değil, şablonun zorunlu bir parçasıdır.

• Spoiler işareti zorunludur. Özet, eserin sonucunu, önemli bir kahramanın ölümünü ya da dönüm noktası sayılabilecek bir olayı açığa çıkarıyorsa sayfanın üstünde uyarı görünür.
• Kısa özet spoiler’sızdır. Sayfa açılışında görünen kısa özette sonuç açıklanmaz; işaret gerektiren bilgiler yalnızca işaretli bölümde yer alır.
• Uyarı sözde değildir. Metinde spoiler bulunduğu hâlde işaret konulmamışsa bu, bir editör hatasıdır ve yayımlanmaz. Bunun tersi de hata sayılır: gereksiz uyarı, okuru gereksizce uyarır.
• İfade yumuşatma spoiler’ı gizlemez. “Sonuç kötü olur” gibi belirsiz ifadeler spoiler işaretinin yerini tutmaz.

Eserin sonu zaten okuru ilgilendirmeyen bir türü (örneğin düşündüğünüzden farklı biten bir anlatı) için işaret zorunlu değildir; ölçüt, işaretlemekle neyi kazandırdığımız değil, okuru hangi bilgiden mahrum bırakacağımızdır.

Editör kurallarının en katı bölümüdür ve tartışmaya açık değildir. Ayrıntılı politika için İçerik Politikası‘na bakabilirsiniz.

• Bir özet içindeki toplam doğrudan alıntı, eserin toplam sözcük sayısının binde birini geçemez.
• Aynı eserden alıntılar tek bir özet içinde yoğunlaştırılamaz.
• Birebir aktarım — kendi cümleleriyle yeniden yazma dâhil hiçbir biçimde — yapılmaz.
• Alıntının kaynak gösterimi ve tırnak içinde verilmesi zorunludur.
• Özet metni, başka bir özet ya da tanıtım metninin yeniden yazımı olamaz.

Denetim sırasında her özette alıntı oranı ölçülür. Ölçüm eşiği aşan metin, alıntılar çıkarılmadan yayımlanmaz.

Özet, okuru ikna etmeye çalışan bir metin değildir. Dil kurallarımız bu yüzden tek bir amaç gözetir: okuru esere doğru yönlendirmek.

• Cümle uzunluğu değişken olur. Ardışık üç cümlenin aynı uzunlukta olması, metnin yapay görünmesinin en yaygın nedenidir.
• Fiil özne, özne fiil. Pasif yapı, özellikle eser öznesi üzerinden kurulan pasif yapı, olay anlatımında kullanılmaz.
• Ünlem kullanılmaz. Özet bölümünde tek bir “!” işareti bulunmaz.
• Okurla konuşulmaz. Özette ikinci tekil şahıs (“sen”, “siz”) ve doğrudan hitap kullanılmaz.
• Soru cümlesi yazılmaz. Bölüm bir soruyla başlamaz, soruyla bitmez; soru, okurla konuşulduğu için kullanılamaz.
• Abartma kullanılmaz. “Muhteşem”, “efsane”, “unutulmaz” gibi değerlendirme sözcükleri editoryal bir gerekçe olmadan kullanılmaz.
• Genelleme kanıt ister. “Herkesin seveceği bir kitap” gibi ifadelerin arkasına ölçülebilir bir gerekçe konmadan kullanılmaz.
• Geçiş sözcükleri kullanılmaz. “Öte yandan”, “Kısacası”, “Sonuç olarak” gibi geçişler metni bölümlere ayırmak yerine tekrar üretir; bunun yerine cümle yapısı kullanılır.
• Kişisel görüş ayrı tutulur. Editörün kişisel beğenisi “değerlendirme” bölümünde, açıkça kendisine ait bir cümle olarak verilir.

Bu kurallar, özetin okur tarafından olduğundan daha iyi anlaşılmasını sağlar. Kendini övmek, özeti değerli kılmaz.

Aşağıdaki kalıplar özet dilinde kullanılmaz. Bunların bir kısmı iyi niyetli bir giriş cümlesi gibi görünür ama hiçbir bilgi vermez.

• “Bu kitap, [yazar] adının en önemli eseri olarak kabul edilir” — ölçülebilir bir gerekçesi yoksa kullanılmaz.
• “Sizi geleneksel anlatı kalıplarından özgür kılan bir roman.”
• “Bu eser, okuru sadece düşündürmekle kalmaz, hissettirir.”
• “Hayatınızı değiştirecek bir kitap.”
• “Herkesin bir kez okuması gereken klasikler arasında yerini almıştır.”
• “Eserde kullanılan dil, anlatıcıya sadece bir araçtan ibaret değildir.”
• “Bir başyapıtın her satırı, sanki ilk kez keşfediliyormuş gibi okunur.”
• “Spoiler vermeden söylemek gerekirse, kitap sizi çok derinden sarar.”

Bu kalıpların tamamı bir yerde işe yarar gibi görünebilir; hiçbiri hiçbir şey söylemez. Özet, bir kitabın varlık nedenini anlatırken başka bir kitabın reklamını yapmamalıdır.

Taslak bölümü yapay zekâ araçlarıyla üretilebilir; yayımlanan metin olamaz. Bu ayrım, sitenin temel kuralıdır.

• Model taslak yazar, editör düzeltir. Yayımlanan metnin her cümlesinden editör sorumludur.
• Doğrulanamayan bilgi eklenmez. Modelin “muhtemelen” dediği künye bilgileri ya da olay yorumları, kaynak metinle karşılaştırılmadan metne alınmaz.
• Kaynak metin denetlenmeden modele verilmez. Model, bölüm bilgisine sahip olmayan bir kaynaktan özet üretirse uydurma riski doğar; bu nedenle okuma notları olmadan taslak üretilmez.
• Benzerlik denetimi. Taslak, kaynak metin ve benzer eserlerle karşılaştırılır; alıntı sınırını aşan benzerlik hâlinde metin yeniden yazılır.
• Dil denetimi. Modelin ürettiği kalıplar (aşırı denge, sayı listeleri, “bu eserin en güçlü yanı” türü kalıplar) elle temizlenir.

Bu kurallar, sitedeki her özet için aynı biçimde uygulanır. Model seçimi ya da sürümü fark etmez; denetimden geçmeyen hiçbir metin yayımlanmaz.

Her özet, yayımlanmadan önce aşağıdaki denetimlerden geçer. Bir denetimden geçemeyen özet, başka bir denetimdeki başarısıyla gerekçelendirilemez.

1. Künye denetimi: yazar, çevirmen, yayınevi, yıl, sayfa sayısı, dil, ISBN ve basım bilgisi kaynak metnin künyesiyle karşılaştırılır.
2. Olay örgüsü denetimi: özetteki sıra ile kaynaktaki sıra karşılaştırılır. Sapma varsa gerekçesi yazılır; sessizce yeniden sıralama yapılamaz.
3. Karakter denetimi: adlar, ilişkiler ve roller kaynakla eşleştirilir. Motive edilemeyen bir yorum metinden çıkarılır.
4. Alıntı denetimi: toplam doğrudan alıntı oranı ölçülür; binde bir sınırının altında olduğu doğrulanır.
5. Benzerlik denetimi: taslak, kaynak metin ve örnek özetlerle karşılaştırılır.
6. Tekrar denetimi: aynı olayın ya da aynı karakterin ikinci kez anlatıldığı bölümler tespit edilir.
7. Kalıp denetimi: kaçınılan kalıplar, ünlem, doğrudan hitap, soru cümlesi ve geçiş sözcükleri taranır.
8. Spoiler denetimi: işaret ile metnin gerçekten uyumlu olduğu doğrulanır; kısa özette spoiler bulunmadığı teyit edilir.
9. Uzunluk denetimi: özet, belirlenen sözcük aralığında mı kontrol edilir. Çok kısa özet bir kitap hakkında yeterince bilgi vermez.
10. Soru–cevap denetimi: sorular gerçekten merak edilen sorulardır; cevaplar özetle örtüşür.

Bu listeyi tamamlamayan taslak, düzeltme için geri döner. Kontrol eden kişinin adı özetin içinde saklanır; hangi denetimden geçtiği içerik kaydının bir parçasıdır.

Yayımlanan bir metin, ne kadar denetlenmiş olursa olsun hata içerebilir. Hatanın varlığı değil, hatanın ne kadar hızlı düzeltildiği önemlidir.

• Künye hataları bildirildiği gün düzeltilir; en geç 2 iş günü.
• Metin ve olay örgüsü hataları en geç 10 iş günü içinde düzeltilir.
• Ciddi hatalarda sayfaya düzeltme notu eklenir: neyin düzeltildiği ve ne zaman yazılır.
• Kaynak metinden farkına dayanan itirazlarda editör kaynak metne dönerek kendi notunu doğrulamak zorundadır. Editörün işlediği sayfayı okumadan itiraz kabul edilmez.
• Doğrulanan bir hatada savunma yapılmaz. Editörün hatadan haberdar olması, hatanın varlığını ortadan kaldırmaz.

Düzeltme bildirimleri iletişim sayfasından alınır. Kitabı okumuş olmanız, bildiriminizin değerlendirilmesi açısından beklenen asgari koşuldur; “yanlış anladım” öznel yorumu doğrulama yerine geçmez. Bildirimleri merhaba@kitapozeti.org adresine de yazabilirsiniz.

Bir eseri hakkında yazı yazma hakkı, eleştiri özgürlüğünün parçasıdır. Bununla birlikte, ölçülü bir karşılık mekanizması bulunduruyoruz:

• Yazar ya da yayınevi bir özete itirazını yazılı olarak iletebilir.
• Talep, üç iş günü içinde sonuçlandırılır ve yazılı olarak cevaplanır.
• Maddi haksızlık, yanlış künye bilgisi ya da yazılı izin alınmamış birebir aktarım iddiası araştırılır.
• Üslup, yorum ve değerlendirme itirazları kabul edilmez; eleştiri hakkı korunur.

Bu ayrımın amacı, ölçülü bir karşılık verme imkânı bırakırken editoryal bağımsızlığı korumaktır. Ayrıntılı süreç için İçerik Politikası’na bakabilirsiniz.